شده بود و در برخى ديگر از آجر پخته ، استفاده كردند . آنان بين هر دو ستون ، چوبى نصب كردند كه قنديل‌هايى به آنها آويزان بود و اين به جاى تيرهاى چوبين بود كه قناديل به آنها آويزان بود . « 1 » در سال 749 امير فارِس‌الدين از مماليك ترك ، اقدام به تعمير مسجد كرد و ستون‌هاى اطراف مطاف را تعمير نمود . « 2 » چنان كه در سال 720 ناصر محمد بن قلاوون هم سنگ‌هاى حجر اسماعيل را تعمير كرد . پس از وى منصور على بن اشرف در سال 781 تعميراتى داشت و درى براى كعبه ساخت . فرزندش ناصر حسن هم در سال 781 درى براى كعبه ساخت . « 3 » صالح اسماعيل ناصر در سال 743 روستايى در اطراف قاهره را كه به آن بيسوس « 4 » گفته مىشد و در نزديكى قليوبيه بود ، وقف كرد تا درآمد غلّهء آن براى پردهء كعبه استفاده شود . ابن بطوطه در سفرنامه‌اش ، دربارهء سفر حج خود در سال 728 گويد : ملك ناصر هزينهء پردهء كعبه را بر عهده داشت ، چنان كه پرده به رنگ سياه و آستر آن از كتان بود . ناصر بن قلاوون وضوخانه‌اى هم برابر باب على عليه السلام بنا كرد . چراكسه هم اصلاحات و تعميراتى در مكه و مسجد داشتند . برقوق در سال 801 به اصلاح مروه پرداخته ، پله‌هاى آن را درست كرد . در سال 842 ناظر سپاه چراكسى و مدير حرم كه به او سودون گفته مىشد ، كارهاى زيادى در منى و مزدلفه و عرفات كرد و بسيارى از بته‌هاى بزرگ خار و صخرهاى بزرگ را سر راه عرفات برداشت ، صخره‌هايى كه غارتگران پشت آنها پنهان مىشدند . « 5 » چشمه‌اى كه از نعمان تا عرفات ادامه داشت ، خراب شده و آب آن از زمان مماليك ترك قطع گرديده بود . مجراى اين چشمه را در سال 748 تعمير كردند تا آن كه آب براى

--> ( 1 ) . إتحاف الورى ، ج 3 ، ص 207 . ( 2 ) . إتحاف الورى ، ج 3 ، ص 361 ( وقايع سال 740 ) . ( 3 ) . تاريخ الكعبه ، ص 199 . ( 4 ) . الإعلام قطبى در حاشيه خلاصة الكلام ، ص 144 . ( 5 ) . همان ، ص 146 .